Những câu hát trên đây trích từ bài “Trong mùa lúa” của Văn Lương. Tôi không nhớ rõ bài hát sáng tác khi nào, chỉ biết năm 1965, ở chiến khu Đông Nam bộ, tôi được xem hoạt cảnh hát múa này do nhóm bạn diễn nhí của tôi ở đoàn văn công Giải Phóng dàn dựng. Ca từ giản dị và giai điệu pha chút dân ca nên dễ hát, dễ thuộc. Khi sắp qua tuổi tri thiên mệnh và ba tôi không còn hiện diện trên cõi đời này, tôi bỗng nhớ và thắm thía những câu hát đó, như một phát hiện. Đúng rồi, ba tôi là một người nông dân. Ông là con người gắn bó máu thịt với đất, mảnh đất nhỏ của tổ tiên mình.

Làng tôi thật nhỏ, một phía ven sông Sài Gòn là những cánh đồng xanh mượt. Phía trên gò cao là con đường liên tỉnh nối với Sài Gòn và cả với Bình Dương, Long An, Tây Ninh. Đường làng thường phủ kín bằng những hàng tầm vông hoặc tre tàu rất đẹp. Nơi đây xưa kia là căn cứ kháng chiến. Địa đạo và chiến hào giăng đầy. Khi tôi còn nhỏ, đồng ruộng xanh rì. Những ngày giáp Tết, mùi lúa mới thơm nồng, cánh đồng ven sông như một thảm lúa vàng. Những năm tháng chiến tranh dữ dội nhất, làng tôi thành bình địa, thành vùng trắng. Những người nông dân và du kích bám đất sống cùng nhau. Họ được rèn luyện kỹ càng như những người lính trận bởi bất cứ đám ruộng xanh nào cũng đều được xem là kho dự trữ lương thực của du kích. Mỹ - ngụy căm thù cả màu xanh của hoa lá cỏ cây, cả ruộng lúa vàng ươm nên cứ nhằm đúng những cánh đồng mà rải chất khai hoang và bom tấn, pháo bầy. Đương nhiên, người nông dân khi đó cũng là mục tiêu bắt sống hay ít ra cũng là mục tiêu di động “tìm và diệt” của những khẩu AR15 trên những chiếc cá rô quạt tung các cánh rừng, vườn cây. Nông dân Củ Chi kể: lính trên những chiếc trực thăng đó có thể vạch từng bụi lúa để bắt từng con cá nhỏ dưới mặt ruộng. Vậy mà những người du kích vẫn bám chiến hào, vẫn sống và tồn tại như những chiếc gai nhọn đâm nát kẻ thù. Người nông dân là ba tôi cũng đã tồn tại như vậy bất chấp sự hủy diệt của bom B52, pháo tầm xa và cả những trận càn xé võ trái đất của Mỹ thuở nào. Cũng có một thời gian ngắn ba tôi buộc phải rời khỏi làng khi ông bị bọn Mỹ xúc chở đi trên máy bay vào một trại tập trung. Ra khỏi trại, ông đi tìm má và em tôi đang tạm thời lánh nạn ở nhờ tại khu vực Tòa Thánh, Tây Ninh. Nhưng rồi ba tôi lại trở về cái làng nhỏ mà toàn bộ gia sản của ông đã nát tan. Ở đo, ông chỉ còn mấy người em và nhiều người cháu ruột. Ông sống với họ trong những căn hầm sâu trong lòng đất, chăm cho họ từng chút một, cả miếng ăn và canh cho họ từng giấc ngủ. Ông cũng là người duy nhất chứng kiến sự hy sinh của bao người thân yêu: những đứa cháu trai, cháu gái. Ba người anh con bác tôi hy sinh, ông khóc. Em gái con của chú tôi bị mìn chết, ông khóc. Đứa em trai con người cô ruột của tôi hy sinh, ông khóc. Ba tôi cùng với những người du kích phải lần lượt chôn hết người thân này đến người thân nọ như vậy trong vài ba năm ngắn ngủi. Nỗi buồn mất mát đó làm cho ba tôi quắc queo và chẳng bao giờ muốn rời xa mảnh đất đã thấm đẫm mồ hôi và máu xương của cháu con. Trong nhiều năm, ngôi nhà không lành lặn của ba tôi thành nơi tập trung của nhiều đơn vị bộ đội chủ lực chuẩn bị cho nhiều đợt tấn công vào sào huyệt Mỹ – ngụy sau này. Nơi đó còn là điểm tựa cho những người trong làng tha hương vì chiến tranh trở về chốn cũ dựng lại ngôi nhà, hay phát hoang một vuông ruộng đầy cỏ Mỹ. Ba tôi dành cho họ tất cả tình yêu thương, chia sớt với nhau từng chén cơm cho đến những hạt gạo cuối cùng. Ngày ba tôi mất, bà con xóm làng chẳng thiếu một ai. Đặc biệt có một người thương binh sống sót trong cuộc chiến, trước đây từng đóng quân ở nhà tôi, đến thắp cho ba tôi nén nhang. Anh khấn và xin hương hồn ba chấp nhận anh như một đứa con. Nhìn lên di ảnh trong khói nhang nghi ngút, ba tôi như mỉm cười. Nếu còn sống, chắc ba tôi sẽ cầm chai rượu đế và rót hai ly đầy...

Bà nội tôi mất sớm, trong kỳ sinh nở người cô là em kế của ba tôi. Ông nội tôi tục huyền với một người phụ nữ dám chấp nhận gánh nặng con cái nhỏ dại của ông. Nhưng chẳng may, ông nội tôi cũng mất sớm khi chưa quá tuổi năm mươi. Ba tôi cùng mấy người chị lo lắng chăm sóc, dạy dỗ nghiêm khắc các cô chú tôi khi họ còn nhỏ. Ông không phân biệt anh em giòng trước giòng sau, bên nội bên ngoại gì cả. Ngọt ngào, yêu thương nhau cho đến tận sau cùng. Khi anh em tóc đã trắng, ba tôi vẫn hừng đông lặng lẽ sang nhà cô tôi, nằm trên chiếc võng phía nhà phụ chờ cô tôi thức dậy. Pha cho ba tôi tách trà nóng hay chén cháo trắng với cá kho tiêu, đôi khi cả một ly rượu nhỏ. Hai anh em lại kể cho nhau nghe những câu chuyện của ngày xưa. Khi ba tôi mệt nặng, nghĩ mình không thể qua được, người mà ba tôi muốn gặp đầu tiên là bà nội kế của tôi. Ba tôi dặn chị hai tôi là bác sĩ phải chăm sóc bà nội chu đáo khi đau yếu. Chúng tôi hay hỏi đùa sao ba không viết di chúc, trao quyền thừa kế ruộng đất mà ba đang có cho tụi con. Ba tôi nói chắc nịch: Không có di chúc gì hết. Ruộng đất của ba chính là của tất cả các con, nhà này là của chung mấy chị em, đứa nào khó thì về ở. Cuối cùng, ba tôi chỉ dặn một điều thôi: nhớ cắt miếng ruộng nhỏ cho cô tôi, người vợ liệt sĩ nghèo khó với 5 đứa con cũng trong tình trạng thiếu thốn. Ba tôi không nói là đền ơn cô nhưng ba tôi luôn nhắc: ngày xưa, khi ba má tôi trốn một cuộc truy lùng nguy hiểm, cô tôi là người ẵm bồng, cực khổ với chị tôi. Cũng có một trường hợp khác, đó là người bạn của ba tôi phụ trách công an huyện Củ Chi, chính ông đã báo tin cho ba má tôi thoát được cái chết oan trong thời tảo thanh Hoà Hảo năm 1947. Ba tôi luôn nhắc tới người đó như một ân nhân. Trong thâm tâm ba tôi lúc nào cũng ghi nhớ những người đã một lần giúp đỡ - dù là nhỏ mọn nhất - mình hay người thân của mình.

Không giống như mọi người, ba má tôi yêu nhau cũng kỳ lạ lắm. Má tôi được mệnh danh là hoa khôi của vùng Phú Mỹ Hưng khi bà ở độ tuổi trăng tròn. Không đông anh chị em, lại thuộc gia đình có của ăn của để và rất ngoan nên má tôi được họ ngoại tôi đặc biệt yêu thương. Ngược lại, ba tôi mồ côi cha mẹ từ nhỏ, anh em đông đúc, nên gần như ông chẳng có tuổi thơ. Nhưng rồi duyên phận, má tôi đã chọn ba tôi. Thương con, chấp nhận gã, nhưng ông ngoại tôi quyết bắt rễ. Ba tôi cũng bằng lòng, nhưng không thể thực hiện lời hứa với ông ngoại khi các cô chú của tôi chưa trưởng thành. Năm 1947, trên đường dắt chị hai tôi về thăm ông ngoại, má tôi bị Tây bắt nhốt ở bót Hố Bò trong khi đang mang thai người chị gái kế của tôi. Sau khi đi làm đồng về nghe tin, ba tôi khăn gói quày quả đi thẳng vào bót xin ở tù thay cho má và chị tôi được tự do. Cậu tôi kể hoài chuyện này với chúng tôi, ông xem sự chọn lựa của ba tôi khi đó như một huyền thoại của tình yêu.

Ba tôi về với ông bà tổ tiên đã hơn mười năm. Ngôi mộ của ba tôi đặt trong khuôn viên nhà. Hằng ngày má tôi vẫn bên ba chăm sóc vườn cây. Cây bưởi ba tôi trồng ngày nào trái vẫn oằn cành, hoa vẫn rực rỡ. Sự ấm cúng của khu vườn xanh mát dường như càng tăng nỗi nhớ ba tôi - một người nông dân. Người nông dân đã trải một vùng sáng trên cánh đồng vàng của riêng tôi. Chính người nông dân cả đời chung thủy với đất ấy đã bắc cho chị em chúng tôi những bậc thang chắc chắn để thành NGƯỜI..