Nhiều ý kiến cho rằng sự
tái cơ cấu này là một cách làm có tính chắp
vá và đối phó chứ không thể coi là khoa học
và phù hợp với một nền kinh tế hội nhập và
cạnh tranh theo đúng nghĩa. Mặc Lâm phỏng
vấn bà Phạm Chi Lan xoay quanh vấn đề này.
Giúp Vinashin giảm
nợ, tăng vốn
Mặc Lâm:
Thưa bà, bà nhận định thế nào về cụm từ “tái
cơ cấu” trong lĩnh vực kinh tế, đặc biệt là
tại Việt Nam, và bắt nguồn từ lý do nào mà
doanh nghiệp phải tái cấu trúc lại công ty
của mình?
Bà Phạm Chi Lan:
Tái cơ cấu là một việc vô cùng cần thiết đối
với Việt Nam hiện nay. Tái cơ cấu cần cả nền
kinh tế, kể cả về cấu trúc của các ngành, về
phân bổ nguồn lực cho các ngành khác nhau
phát triển thế nào, về tái cấu trúc lại các
thị trường, cân đối giữa thị trường trong
nước với xuất khẩu ra bên ngoài để định
hướng cho các ngành tương lai về tất cả các
ngành liên quan, không chỉ kinh tế mà còn
giáo dục, vân vân, tất cả các việc đó là vô
cùng cần thiết. Trong tái cấu trúc kinh tế
của Việt Nam thì cái bộ phận tái cấu trúc
doanh nghiệp là một phần vô cùng quan trọng.
Nếu không tái cấu
trúc doanh nghiệp được thì tái cấu trúc nền
kinh tế cũng khó thành công được bởi vì
doanh nghiệp là những người chính để tiến
hành tất cả những việc thay đổi cần thiết
trong hoạt động kinh tế hướng tới lợi nhuận,
hướng tới hiệu quả cao hơn, để tập trung vào
những ngành thực sự có hiệu quả chứ không
phải chỉ phát triển theo chiều rộng như thời
gian vừa qua, hoặc là làm sao nâng cao năng
suất lao động chứ không phải chỉ khai thác
tài nguyên thiên nhiên bán thô hoặc là làm
những ngành lao động giá rẻ, rồi làm sao
tham gia được vào chuỗi giá trị trong khu
vực hoặc là trên toàn cầu, vân vân, thì tất
cả các việc đó phụ thuộc rất lớn vào doanh
nghiệp.
Cho nên tái cấu trúc
doanh nghiệp là khâu mà tôi nghĩ là nó có
thể được coi là trung tâm trong tái cấu trúc
kinh tế của Việt Nam.
Mặc Lâm:
Riêng trong khu vực kinh tế quốc doanh thì
việc tái cơ cấu một công ty, hay lớn hơn là
một tập đoàn, thì có ý nghĩa gì khác so với
doanh nghiệp tư nhân, thưa bà?
Bà Phạm Chi Lan:
Doanh nghiệp lớn hoạt động ở Việt Nam hiện
nay là doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp
tư nhân và đầu tư nước ngoài, thì doanh
nghiệp nhà nước là khu vực tuy số lượng
doanh nghiệp ít nhưng lại sử dụng nguồn lực
nhiều nhất của đất nước. Tính chung lại thì
có lẽ khoảng chừng 60-70% nguồn lực của Việt
Nam là nằm trong tay các doanh nghiệp nhà
nước, và nhất là các doanh nghiệp lớn. Và
nếu họ không tái cấu trúc, họ không chuyển
đổi được thực sự thì nền kinh tế Việt Nam
rất khó có thể cất cánh được.
Câu chuyện Vinashin
vừa rồi là một bài học rất lớn cho Việt Nam
về sự cần thiết phải tái cấu trúc các doanh
nghiệp nhà nước.
Mặc Lâm: Bà
vừa nhắc đến Vinashin như là một tập đoàn
điển hình cần phải tái cấu trúc, thế nhưng
nhà nước vừa mới đưa ra biện pháp chia ba
Vinashin cho PetroVN và Vinalines, như bà
thấy thì đây có phải là cách làm phù hợp
nhất hay không?
Bà Phạm Chi Lan: Cách làm với
Vinashin hiện nay chỉ là giúp cho Vinashin
về danh nghĩa giảm bớt được số nợ rất lớn mà
họ đang có là cỡ chừng 80.000 tỷ đồng, tức
là tương đương với hơn 4 tỷ đô la Mỹ. Hiện
nay tái cấu trúc bằng cách đem chuyển một số
doanh nghiệp của họ sang cho các công ty
khác phải gánh như PetroVietnam gánh một
phần, Vinalines gánh một phần về khoanh nợ,
giảm nợ của họ đối với các ngân hàng, và
đồng thời nhà nước lại chủ trương tiếp tục
cung cấp vốn cho Vinashin làm tiếp nữa, thì
tôi nghĩ là với cách đó thì không có gì đảm
bảo là Vinashin sẽ có thể thay đổi được hoàn
toàn và sẽ chuyển từ hoạt động đang bị nợ
nần thua lỗ rất lớn sang thành hoạt động có
hiệu quả cao hơn.
Tái cấu trúc phải
trước hết là nếu như những doanh nghiệp nào
không thật cần thiết nhà nước phải nắm giữ
hoàn toàn thì nên chuyển họ sang cổ phần hóa
để cho có tính chất thay máu trong doanh
nghiệp đi, có những nhà đầu tư mới giỏi
giang hơn, đặc biệt là giỏi về kinh doanh
hơn, họ tham gia vào doanh nghiệp, họ bỏ vốn
vào đó và nắm quyền kiểm soát nhất định để
chèo lái con thuyền doanh nghiệp phát triển
lên theo hướng thị trường, chấp nhận cạnh
tranh mà phát triển, chứ còn nếu mà cứ để là
doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn thì cũng sẽ
khó có thể phát triển được.
Đấy là một, và thứ
hai nữa là đối với các doanh nghiệp nào mà
nhà nước thấy vẫn là cần nắm giữ cổ phần lớn
hoặc là nắm giữ 100% của mình thì rất cần
thay đổi toàn bộ hệ thống quản trị, bao gồm
hai mặt : một mặt nhà nước quản trị doanh
nghiệp đó như thế nào và mặt thứ hai là quản
trị trong nội bộ doanh nghiệp. Thế hiện nay
cả hai điều đó đều bất ổn và vì vậy nó đẩy
đến tình hình là nhà nước gần như rất khó có
thể kiểm soát được doanh nghiệp nhà nước và
không có cái gì thúc ép để cho họ phải thay
đổi hệ thống quản trị nội bộ để hoạt động
tốt hơn.
Cạnh tranh là cần
thiết trong kinh doanh
Mặc Lâm:
Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng cách điều
hành các tập đoàn của nhà nước hiện nay đôi
khi rất mâu thuẫn, chẳng hạn như ông Đậu Đức
Khởi, phó tổng giám đốc của tập đoàn điện
lực Việt Nam lên tiếng với báo chí cho là
tại nhà nước khống chế giá điện, không cho
tăng giá mà lại không bù lỗ cho EVN khiến
cho tập đoàn này phải bù lỗ liên tục nên
điện bị cúp triền miên như thế. Theo bà thì
đây có phải do lỗi ở nhà nước, hay EVN chỉ
lấy cớ để mà chống chế cho các hoạt động của
mình?
Bà Phạm Chi Lan:
Tôi nghĩ lâu nay những đơn vị như EVN vẫn
thường được nhà nước hỗ trợ rất nhiều, từ
cung cấp vốn ban đầu cho đến tất cả những
công trình đầu tư sau này của họ thì hầu hết
là bằng những nguồn vốn của nhà nước huy
động cho họ hoặc là yêu cầu các ngân hàng
cung cấp cho họ với điều kiện ưu đãi thuận
lợi nhất, thì như vậy họ cũng không có quyền
coi là họ hoạt động một cách độc lập hoàn
toàn và khi nào họ thua lỗ thì nhà nước
không gánh chịu cho họ.
Thì cũng đã không ít
lần nhà nước đã từng khoanh nợ, giảm nợ cho
các doanh nghiệp nhà nước, trong đó có cả
EVN. Thế mà quá trình đầu tư cần thiết của
EVN thì cho tới nay cũng vẫn là trong ưu
tiên phát triển kinh tế của đất nước cho nên
nhà nước cũng vẫn giúp họ huy động vốn bằng
cách này cách khác, hoặc là giao thêm cho
các đơn vị khác cũng của nhà nước đầu tư vào
làm nhà máy phát điện để hỗ trợ thêm cho EVN
trong việc có thêm các nguồn điện vào, thế
nhưng mà ở đây tôi thấy điều bất ổn nhất ở
trong việc quản lý EVN là duy trì quá lâu
tình trạng đọc quyền của EVN.
Cho tới nay mặc dù là
về phát điện đã có thêm các doanh nghiệp
khác cung cấp vào và EVN chỉ nắm độ chừng 60
đến 70% phát điện thôi, nhưng EVN vẫn là với
tư cách là người mua điện duy nhất ở trên
thị trường cho nên vẫn có thể là có quyền từ
chối như lúc này lúc khác không mua điện của
các đơn vị khác, lấy lý do là do giá điện
của họ đắt hay thế này thế khác để không mua
trong khi tình trạng thiếu điện trong cả xã
hội thì vẫn có như là tình trạng thiếu điện
rất nặng nề xảy ra trong một hai tháng mùa
hè ở Việt Nam ngay tại lúc này và cách đây
không xa.
Đấy là tình trạng độc
quyền rất vô lý. EVN không những là người
độc quyền mua điện mà còn là người độc quyền
phân phối điện, bán điện cho tất cả những
người tiêu dùng khác nhau, kể cả những người
tiêu dùng là các doanh nghiệp cần sử dụng
đến điện cũng như những người tiêu dùng cuối
cùng.
Ở trong hệ thống đó thì
với sự độc quyền như vậy, không có những sức
ép cần thiết cũng như không có động lực cần
thiết để cho EVN phải thay đổi và làm sao để
hệ thống mua bán điện của mình tốt hơn, phân
phối điện tốt hơn đến người tiêu dùng.
Ngay cả nhìn vào
những hợp đồng cung cấp điện của EVN với
người tiêu dùng thì cũng có thể thấy sự bất
cập rất lớn là quyền của người bán là EVN
thì rất cao trong khi những người mua điện
thì bị thua thiệt rất nhiều. Thế cho nên sức
ép hiện nay ở Việt Nam đang tăng lên và tôi
rất đồng tình với nhiều ý kiến đưa ra, kể cả
của Cục Điều Tiết Điện, là cần phải làm sao
giải tỏa bớt được tính độc quyền của EVN.
Ở đây thì rất nhiều ý
kiến đề xuất là nên tách khâu mua điện thành
một công ty độc lập khỏi EVN để họ là người
đứng ra mua điện của các nhà máy điện khác
nhau. Có như vậy họ mới khuyến khích được
khâu cạnh tranh trong khâu cung cấp điện. Và
đối với các khâu bán điện cũng vậy, nên chia
ra thành các công ty khác nhau và tạo sự
cạnh tranh cần thiết.
Mặc Lâm:
Cũng tương tự như vậy, mới đây tập đoàn Lion
Group của Malaysia bị phát hiện là không đủ
năng lực nên việc họ hợp tác với Vinashin
trong dự án nhà máy thép rất lớn trị giá gần
10 nhưng đã thất bại, làm cho Vinashin phải
lỗ 84 tỷ tiền san lấp mặt bằng. Sở Công
Nghiệp tỉnh Ninh Thuận xác nhận rằng Sở đã
nhận được sự đồng ý của 5 Bộ chủ quản dự án,
kể cả sự chấp thuận của Thủ tướng, cho phép
Vinashin và Lion Group làm ăn với nhau.
Thông qua vụ việc
này cho chúng ta thấy là lãnh đạo cao nhất
của Việt Nam vẫn thiếu cái nhìn bao quát về
những dự án lớn cho nên dẫn tới thất bại cho
Vinashin, bà có đồng ý với ý kiến này hay
không?
Bà Phạm Chi Lan:
Ở đây thì tôi nghĩ lỗi trước hết là ở
Vinashin trong việc lựa chọn đối tác. Thực
ra thì đối với các doanh nghiệp việc họ chọn
lựa đối tác thì trước hết là vấn đề của họ,
còn nhà nước có phê chuẩn cho họ thì phê
chuẩn về góc độ của dự án, chứ còn việc lựa
chọn đối tác thì trong phần lớn các trường
hợp tôi nghĩ là nhà nước không can thiệp vào
mà tôn trọng quyết định của doanh nghiệp.
Anh lựa chọn sai là
quyết định của anh, nhưng mà tôi nghĩ là các
cơ quan của nhà nước liên quan trong quá
trình phê chuẩn thì lẽ ra cũng nên tham gia
thêm vào việc thẩm định lại xem đối tác đó
có đủ tốt, có đủ mạnh để thực hiện dự án hay
không, và nếu như họ không đủ tốt theo thông
tin mà các bộ có thể có được thì vẫn có thể
nhắc nhở đối với doanh nghiệp, cảnh báo cho
doanh nghiệp là xem xét lại đối tác này, xem
có nên tiến hành với họ hay không, hoặc là
cần phải điều tra lại đối tác cho cẩn thận
trước khi quyết định hợp tác với họ.
Việc này trên thực tế
các cơ quan nhà nước lẽ ra nên làm trong khi
thẩm định các dự án nhưng mà vì các cơ quan
nhà nước coi đó là trách nhiệm chủ yếu của
nhà đầu tư là tự chọn đối tác cho mình, kể
cả đối với các địa phương trong một số
trường hợp các địa phương quyết định cấp
phép thì cũng vậy, và vì vậy cho nên dẫn đến
tình trạng là Việt Nam đã không ít lần chứ
không phải chỉ có trường hợp của Vinashin
với Lion là chọn những đối tác không đủ năng
lực làm và rốt cuộc là phải buộc họ rút giấy
phép. Và khi rút giấy phép như vậy thì nó
gây ra tổn thất cho cả hai bên và đặc biệt
là cho phía Việt Nam
Mặc Lâm: Dạ
vâng. Xin cám ơn bà Phạm Chi Lan đã dành
thời giờ cho chúng tôi trong buổi
phỏng vấn ngày hôm nay